Bunkers zoeken in de duinen bij Zandvoort

In de duinen rond Zandvoort liggen ongeveer vierhonderd bunkers. De meeste zie je niet: die zitten onder het zand, zijn dichtgemetseld of half ingestort. Een deel staat nog open in het landschap, met naam en al, en die kun je zelf opzoeken.

Waar je begint hangt af van hoe je reist. De grootste verzameling ligt in de Amsterdamse Waterleidingduinen, en daar mag je niet fietsen. In Nationaal Park Zuid-Kennemerland, aan de noordkant van Zandvoort, mag dat wel. Dat verschil bepaalt je hele dag.


Hoeveel bunkers liggen er bij Zandvoort?

Ongeveer vierhonderd, en verreweg de meeste liggen in de Amsterdamse Waterleidingduinen. Dat getal komt overeen bij Visit Zandvoort, bij Waternet zelf en bij Bezoek Atlantikwall, dus je kunt ervan uitgaan dat het klopt.


Dat betekent niet dat je er vierhonderd kunt bekijken. Na de oorlog is een groot deel gesloopt of dichtgemetseld, en wat overbleef raakte in de loop van de jaren bedolven onder het duinzand of kwam onder water te staan. Wat je in de praktijk ziet zijn betonnen daken die net boven een duinhelling uitsteken, een dichtgezette ingang in een zandwand, of een blok dat er ligt alsof iemand het heeft laten vallen.


Een paar zijn wel duidelijk herkenbaar en hebben zelfs een naam gekregen. De Tonneblink is een voormalige kanonpositie die nu dienstdoet als winterverblijf voor vleermuizen. De Keukenbunker herken je aan drie schoorstenen op het dak, want daar werd gekookt voor de manschappen. De rest draagt gewoon een nummer: bunker 34, 38, 55, 65, 66, 70, 71 en 75 staan allemaal op de officiele route.

Evenementenlocaties

Installatie en onderhoud

Knop

Waarom de duinen hier vol beton zitten

De bunkers horen bij de Atlantikwall, een verdedigingslinie van zo'n vijfduizend kilometer die van Noord-Noorwegen tot aan de Spaanse grens liep. Hitler gaf op 14 december 1941 het bevel tot de aanleg. Nederland lag in het middenstuk en werd gezien als kwetsbaar voor een landing vanuit Engeland, dus vanaf 1942 werd er langs de Noordzeekust in hoog tempo gebouwd.


Voor Zandvoort had dat harde gevolgen. In mei 1942 werd het strand tot verboden gebied verklaard, en kort daarna kreeg het grootste deel van de bevolking een evacuatiebevel. Ongeveer zevenhonderd woningen en hotels zijn gesloopt om schootsveld te maken. In juni 1943 werd het hele kustgebied Sperrgebiet: verboden terrein, ook voor Nederlanders.


De cijfers van na de oorlog laten zien hoe grondig dat is gegaan. Van de 3.135 woningen die Zandvoort telde, waren er 683 onbeschadigd. In het naburige Velsen gingen vierduizend huizen verloren, bijna een derde van de hele woningvoorraad. Op het strand stonden duizenden houten palen, vaak met mijnen eraan, en er lagen tientallen kilometers prikkeldraad.



Rond de golfbanen van de Kennemer Golf & Country Club werden alleen al zo'n 130 bunkers gebouwd, voor de huisvesting van soldaten. De Wehrmacht nam het clubgebouw in gebruik als hoofdkwartier. Bezoek Atlantikwall meldt daarnaast dat het puin van de gesloopte huizen later als fundering diende voor het circuit, en dat er in het duingebied lanceerplaatsen voor V1-raketten lagen.


Dat verhaal maakt een wandeling langs een paar betonblokken ineens een stuk minder abstract. Je loopt niet door een toevallig rommelig stuk natuur, maar door wat ooit een militaire zone was waar de inwoners van je vakantieplaats niet mochten komen.

De Waterleidingduinen: de grootste verzameling

Waternet heeft een uitgezette bunkerroute door de Amsterdamse Waterleidingduinen. Die is vijf kilometer lang, je doet er ongeveer twee uur over, en hij begint bij de ingang aan de Zandvoortselaan. Het routeboekje kost een euro en is te koop in het bezoekerscentrum.


Onderweg kom je langs de bunkers die hierboven al genoemd zijn, en de route pakt meteen de mooiste duintoppen van het gebied mee. De Rozenberg is met zesendertig meter de hoogste. De Appelenberg staat op vijfendertig meter en heeft de bijnaam Col du Cousin gekregen, en de Ezelenberg haalt zevenentwintig meter. Ook waterwinput zes ligt aan de route, want het gebied is nog altijd gewoon in gebruik voor de drinkwatervoorziening van Amsterdam.


Reken erop dat je moet zoeken. Sommige bunkers liggen zo begroeid dat je er twee keer langs loopt voordat je ze ziet, en dat is precies wat het leuk maakt. Neem het boekje mee, want zonder aanwijzingen mis je de helft.

Je kunt de officiele bunkerroute van de Waterleidingduinen vooraf bekijken om te zien waar je precies langskomt.

Evenementenlocaties

Installatie en onderhoud

Knop

Let op: in de Waterleidingduinen mag je niet fietsen

Dit is het punt waar de meeste bezoekers op vastlopen. De Amsterdamse Waterleidingduinen zijn alleen te voet toegankelijk. Er lopen geen fietspaden door het gebied, en dat is geen kwestie van handhaving maar van beleid: het is een waterwingebied en een natuurgebied, en fietsers passen daar niet in.


Dat hoeft je plan niet te verpesten. Je fietst vanuit Zandvoort naar de ingang, zet je fiets in het rek bij Panneland aan de Zandvoortselaan, en loopt de route. De ingang Oase bij Vogelenzang werkt net zo. Zo heb je het beste van twee dingen: je komt zonder auto en zonder parkeergedoe bij de duinrand, en je loopt het stuk waar het echt om gaat.


Wat wel en niet mag in dit gebied hebben we uitgebreider uitgelegd in het stuk over fietsen in de Amsterdamse Waterleidingduinen vanuit Zandvoort, inclusief de rondjes die je om het gebied heen kunt rijden.


Zuid-Kennemerland: hier mag je wel langs de resten fietsen

Ten noorden van Zandvoort ligt Nationaal Park Zuid-Kennemerland, en daar is het verhaal anders. Door dit park lopen wel gewoon fietspaden, en ook hier staan overblijfselen van de Atlantikwall.


Het park noemt zelf een handvol objecten bij naam. In het Kraansvlak en in het Midden-Herenduin liggen twee Walzkorpersperren, rollende blokversperringen die een weg moesten afsluiten voor voertuigen. In het Midden-Herenduin ligt daarnaast een tankgracht. Verder zijn er een antitankmuur met een bijbehorende tobruk, een klein rond gevechtsstelling voor een of twee man, en een vuurleidingsbunker in het Heerenduin. Bij Groot Olmen lag een oefenterrein.


Deze objecten liggen verspreid en niet allemaal pal aan een fietspad, dus je combineert het met een stukje lopen. Maar het grote verschil met de Waterleidingduinen is dat je hier het gebied door kunt fietsen in plaats van eromheen. Voor wie geen zin heeft in twee uur wandelen is dit de aangenamere variant.

De routes die vanaf Zandvoort dit park in gaan staan beschreven in het stuk over fietsen door Nationaal Park Zuid-Kennemerland.

Evenementenlocaties

Installatie en onderhoud

Knop

De bunker op het Kopje van Bloemendaal

Er is een betonnen restant dat je vrijwel zonder omweg meepakt, en dat is de bunker op het Kopje van Bloemendaal. Het Kopje is het bekende uitzichtduin boven Bloemendaal aan Zee, en het is een van de weinige plekken waar de oorlogsgeschiedenis en een goed uitzicht op dezelfde heuvel liggen.


Voor wie de bunkerdag kort wil houden is dit de makkelijkste optie: je fietst erheen, klimt naar boven, kijkt over de duinen richting Haarlem en de Noordzee, en bent binnen een uur terug in Zandvoort. In het stuk over het Kopje van Bloemendaal staat hoe je er komt en welke klim je te wachten staat.


Zo kom je er vanaf Zandvoort

Naar de Waterleidingduinen rijd je vanuit het dorp de Zandvoortselaan op, richting Bentveld. Die weg volg je gewoon rechtdoor; de ingang Panneland ligt aan de rechterkant en is aangegeven. Er is een fietsenstalling bij de ingang. Wil je de andere kant op, dan kom je via Vogelenzang bij ingang Oase uit, wat een langere maar rustigere rit is.


Naar Zuid-Kennemerland ga je noordwaarts. Vanaf de boulevard pak je de route richting Bloemendaal aan Zee en daar draai je het duingebied in via de Zeeweg. Vanaf dat punt kun je alle kanten op: richting Overveen, richting het Kopje, of verder het park in richting Santpoort.



Beide ritten zijn kort genoeg om er een ochtend of middag aan te besteden in plaats van een hele dag. Twijfel je welke kant je op moet, kies dan Zuid-Kennemerland als je vooral wilt fietsen en de Waterleidingduinen als je vooral bunkers wilt zien.


Evenementenlocaties

Installatie en onderhoud

Knop

Kaartjes, openingstijden en kosten

Voor de Amsterdamse Waterleidingduinen heb je een toegangskaartje nodig. Volgens Visit Zandvoort kost dat 1,50 euro voor iedereen vanaf achttien jaar, en betaal je twee euro per dag voor een parkeerkaart als je toch met de auto komt. Het gebied is open van zonsopkomst tot zonsondergang. Prijzen kunnen veranderen, dus check ze voor je vertrekt op de site van de Waterleidingduinen zelf.


Kom je op de fiets, dan valt die parkeerkaart weg. Dat scheelt niet alleen geld maar vooral gedoe, want de parkeerplaatsen bij de duiningangen zitten op mooie dagen snel vol.


Nationaal Park Zuid-Kennemerland kent geen toegangskaartje voor het hele gebied. Voor bepaalde delen en voor georganiseerde excursies gelden wel eigen regels, dus kijk vooraf even wat er die dag te doen is.

Welke fiets kies je hiervoor?

Voor de rit naar de Zandvoortselaan volstaat een gewone stadsfiets prima. Het is vlak en verhard, en je hoeft alleen tot de ingang.


Voor Zuid-Kennemerland ligt het anders. De Zeeweg loopt omhoog, in de duinen staat vrijwel altijd wind, en de paden lopen op en af. Een elektrische fiets maakt daar veel verschil, zeker als je met een gezelschap rijdt waarin niet iedereen even hard trapt. Op de losse zandpaden aan de randen is een fatbike met dikke banden weer prettiger dan een smalle band.


Weet je niet welke je moet hebben, kijk dan bij onze fietsverhuur in Zandvoort of loop even binnen. We kijken mee naar waar je heen wilt en welke fiets daarbij hoort.

Evenementenlocaties

Installatie en onderhoud

Knop

Wat neem je mee en waar let je op?

Neem het routeboekje mee als je de bunkerroute loopt, want de meeste bunkers vind je zonder aanwijzing niet. Verder: water, want in de Waterleidingduinen zijn geen winkels, en schoenen die tegen zand kunnen.


Klim niet in of op de bunkers. Een deel ervan is instabiel, en in verschillende bunkers overwinteren vleermuizen. Die reageren slecht op licht, geluid en warmte, en een verstoorde winterslaap kost een vleermuis energie die hij niet meer kan aanvullen. Blijf dus buiten, ook als een ingang open lijkt.


Honden mogen niet mee de Amsterdamse Waterleidingduinen in. In Zuid-Kennemerland gelden per deelgebied andere regels, dus kijk dat na voordat je met de hond op pad gaat.


Het najaar en de winter zijn eerlijk gezegd de beste seizoenen hiervoor. De begroeiing is dan lager, waardoor je meer beton ziet dan in de zomer, en het is er een stuk rustiger.

Zelf zoeken of met een gids mee?

Zelf gaan kan het hele jaar door en kost je alleen het toegangskaartje en het routeboekje. Je bepaalt je eigen tempo en kunt de route inkorten als het tegenzit.

Er worden ook geleide wandelingen gehouden. Volgens Visit Zandvoort lopen die van maart tot en met juni, elke woensdag. Een privewandeling met gids kost tien euro per persoon, exclusief de entree tot de duinen. Met een gids krijg je het verhaal erbij en zie je bunkers die je zelf waarschijnlijk over het hoofd had gezien.


Ga je met kinderen, dan werkt zelf zoeken meestal beter dan een rondleiding. Van bunkers zoeken maak je makkelijk een speurtocht, en je kunt stoppen wanneer je wilt.


Veelgestelde vragen

Kun je de bunkers bij Zandvoort van binnen bekijken?

Meestal niet. De meeste bunkers zijn na de oorlog dichtgemetseld of gesloopt, en de bunkers die nog open zijn dienen vaak als vleermuisverblijf en zijn afgesloten met een rooster. Je bekijkt ze dus van buiten. Bij georganiseerde excursies wordt soms een uitzondering gemaakt.

Hoeveel bunkers liggen er in de Amsterdamse Waterleidingduinen?

Ongeveer vierhonderd. Een groot deel daarvan is niet zichtbaar omdat het onder het zand of onder water ligt. De uitgezette bunkerroute van vijf kilometer voert je langs de exemplaren die je wel kunt vinden.

Kun je met de fiets naar de bunkers?

Tot aan de duiningang wel, daarna niet. In de Amsterdamse Waterleidingduinen mag je niet fietsen; je zet je fiets bij de ingang en loopt verder. In Nationaal Park Zuid-Kennemerland kun je wel het gebied in fietsen en onderweg langs de Atlantikwall-resten komen.

Wat kost een toegangskaartje voor de Waterleidingduinen?

Visit Zandvoort noemt 1,50 euro per persoon vanaf achttien jaar. Kinderen zijn gratis. Kom je met de auto, dan komt daar twee euro parkeergeld per dag bij. Controleer de actuele tarieven voor je gaat.

Is de bunkerroute geschikt voor kinderen?

Ja, vijf kilometer over duinpaden is voor de meeste kinderen goed te doen, en zoeken naar half verstopte bunkers werkt als speurtocht. Houd er rekening mee dat het pad op en af gaat en dat een kinderwagen er niet doorheen komt.

Wanneer kun je het beste gaan?

In het najaar en de winter. De begroeiing is dan laag, waardoor je meer van het beton ziet, en het is rustiger in de duinen. Ga in de zomer vroeg op de dag, dan is het koeler en zitten de paden minder vol.